Kastelen in Noord-Holland (en in Edam?)

Kasteel in Edam?

Is er op het eind van de dertiende eeuw ook een kasteel gebouwd bij Edam? Deze intrigerende vraag trok op donderdag 7 januari veel belangstellenden naar protestantse kerk De Swaen in Edam voor een lezing van Nancy de Jong. Ze is als senior archeoloog in dienst bij de stad Alkmaar en werkt daarnaast aan een promotie-onderzoek naar kastelen in Noord-Holland. Ooit hebben er tachtig kastelen gestaan in de provincie, waarvan er veel werden gebouwd in de dertiende eeuw in de tijd van Roomskoning Willem II en zijn zoon Floris V van Holland. De meeste kastelen zijn verdwenen, maar met behulp van moderne technieken zoals satellietfoto’s, dronefoto’s, warmteopnamen en laserscans boeken Nancy de Jong en haar collega’s toch veel resultaat. Ze combineert de moderne data met intensief archiefonderzoek, want van veel kastelen zijn de vele honderden jaren oude rekeningoverzichten nog bewaard gebleven. Dat levert verrassend gedetailleerde beschrijvingen op van reeds lang verdwenen kastelen en van de mensen die er woonden en werkten. In deze context past ook naadloos de theorie dat er in de tijd van Floris V een kasteel gepland is geweest in Edam. De locatie is een stuk weiland ten westen van de nieuwbouw aan de Trijntje Keverstraat. Floris kreeg het stuk land in 1282 in handen. Het was een strategische locatie omdat het bij de waterweg lag die de latere Zuiderzee verbond met de Purmer. Maar in 1287 en 1288 spoelde dit land onder water door enkele stormvloeden. Op luchtfoto’s en laserscans zijn nog wel de geulen herkenbaar die zijn gegraven voor de fundering. Maar verder is er op deze plek nog niets gevonden, ook geen bakstenen of andere steenresten. Het kasteel was wel gepland, het werk was begonnen maar het is nooit tot een bouw gekomen. ‘Edam heeft dus wel deze locatie die verbonden is met dit verhaal, en dat is al veel waard om zuinig op te zijn’, aldus Nancy de Jong. Haar lezing trok meer dan honderd belangstellenden, waarvan enkele tientallen niet-leden.

Tekst lezing in het programmaboekje:

Noord-Holland is de provincie van de verdwenen kastelen, ooit waren er meer dan tachtig! Ook bij Edam lijkt in de dertiende eeuw een begin te zijn gemaakt met de bouw van een kasteel. De contouren hiervan zijn op de illustratie bij dit verhaal duidelijk te zien. Hoe zit dat?

De archeologen Nancy de Jong en Rob Gruben werken samen aan een promotieonderzoek, waarbij ze een groot aantal kastelen met een dertiende-eeuwse oorsprong nader onder de loep nemen. Zij maken hierbij gebruik van informatie uit archeologisch, bouwhistorisch, landschappelijk en archiefonderzoek. Zij werken met moderne middelen, zoals remote sensing technieken en geofysisch onderzoek. De resultaten zijn spectaculair, zoals bij kasteel Oud Haerlem bij Heemskerk en bij de Middelburg in Alkmaar. En wellicht is er zelfs sprake van een nooit afgebouwd kasteel in Edam.

In haar lezing vertelt Nancy de Jong over de invloed van het landschap op het kiezen van de locaties voor kastelen. Ook door intensief archiefonderzoek naar het bouwen en onderhouden van de kastelen is ze tot heel verrassende resultaten gekomen. Een kasteel blijkt een optelsom van vele duizenden werkhanden, wat een heel andere kijk op kastelen oplevert.